Kullanıcı Oyu: 5 / 5

Yıldız etkinYıldız etkinYıldız etkinYıldız etkinYıldız etkin
 

XII. yüzyıl Türk şairlerinden Edib Ahmed Yüknekî'nin Doğu Türkçesiyle yazdığı ahlâk ve nasihata dair eseri.
İslâmî Türk edebiyatının Kutadgu Bilig'den sonra yazıya geçirilmiş en eski ikinci eseri olan Atebetül-hakâyık'ın nerede ve ne zaman kaleme alındığı ke­sin olarak bilinmemektedir. Ancak do­ğuştan kör olan müellifi Edib Ahmed'in Yüknekî nisbesine dayanılarak Türkis­tan'da Taşkent civarında, günümüze kadar yeri tam olarak belirlenemeyen Yüknek şehrinde yazılmış olabileceği ileri sürülmektedir.
Eserin adı üzerinde farklı görüşler ile­ri sürülmüştür. Necib Asım Hibetul-hakayık, M. Fuad Köprülü Aybetü'l-hakayık, başka bazı edebiyatçılarla dilciler Gaybetü'l-hakâyık şeklinde okumak istemişlerse de Jean Deny ve Reşit Rah­meti Arat'ın Atebetul-hakâyık (hakikat­lerin eşiği) şeklindeki okuyuşları eserin muhtevasına uygun bulunarak yaygın­laşmıştır.
Atebetul-hakâyık aruzun mütekârib (faulün / faulün / faulün / faul) bahriyle ya­zılmış manzum bir eserdir. Dinî ve içti­maî ahlâk esaslarını cemiyette yerleş­tirmek için çok defa âyet ve hadislerle desteklenen fikirler, kolaylıkla anlaşılabi­lecek tarzda oldukça sade bir dil ile ifa­de edilmiştir. Bu özellikleriyle esere bir nasihat kitabı olarak da bakmak müm­kündür. Kitapta yer alan âyet ve hadis­lerle, bu iki ana dinî kaynak İslâmî Türk edebiyatı sahasında bu ölçüde ilk defa kullanılmış ve bunlardan faydalanılmıştır. Bu tercümeler aynı zamanda Kur'ân-ı Kerîm ve hadislerin Türkçeye çevrilme­si yolunda atılmış ilk önemli adımlardır. Eser, İslâmî kitap tertibi geleneğine uy­gun olarak on beyitlik bir tevhid ile baş­lar. Daha sonra sırasıyla beş beyitlik bir na't, dört halifenin methi için yazılan beş beyitlik bir manzume, eserin sunulduğu Dâd Sipehsâlâr Beg'i metheden on dört beyitlik bir gazel ve altı beyitlik *sebeb-i te'lif manzumesiyle devam eder. Bu beş bölümden sonra, bilginin faydası ve bil­gisizliğin zararı (on iki dörtlük), dilin kö­tü sözlerden korunması (on iki dörtlük), dünyanın dönekliği (on iki dörtlük), cö­mertliğin methi ve hasisliğin yerilmesi (on dörtlük), alçak gönüllülük ve kibir (ye­di dörtlük), dünya malına düşkünlük (altı dörtlük), iyi huylar (on altı dörtlük), dev­rin bozukluğu (yirmi bir dörtlük) ve kitap sahibinin özür beyan etmesi hakkında (beş dörtlük) olmak üzere toplam dokuz bölüm bulunmaktadır. Eserin tamamı on dört bölüm ve 101 dörtlükten iba­rettir. Kitabın sonunda kimin olduğu bi­linmeyen aynı vezinle yazılmış bir dört­lük, Emîr Seyfeddin'in Edib Ahmed'i "edipler edibi, fâzıllar başı" diye öven bir dörtlüğü ile Emîr Arslan Hoca Tar­kan'ın yine Edib Ahmed'i öven on beyitlik bir manzumesi bulunmaktadır Eserin dörtlükleri a a b a şeklinde kafiyelenmiştir.
Atebetü'l-hakâyık'ın üçü tam, biri ek­sik dört nüshası bilinmektedir. Ayrıca yazma bir mecmua ile Türkçe Uygur me­tinleri arasındaki bir varakta da esere ait birer dörtlük bulunmaktadır. 848'de (1444) Semerkant'ta Uygur harfleriyle yazılmış Semerkant nüshası (Süleymani­ye Ktp., Ayasofya, nr. 4012), yine aynı yer­de 884'te (1480) İstanbul'da Abdürrezzak Bahşı eliyle Uygur ve Arap harfle­riyle yazılmış bir diğer nüsha (nr. 4757) ile, Arap harfleriyle ve muhtemelen İs­tanbul'da yazılmış nüshalar (Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi, Hazine, nr. 35552) tamdır. Uzunköprülü Seyid Ali'ye ait eksik nüshanın ise bugün nerede ol­duğu bilinmemektedir (bk. R. R. Arat neşri, s. 32). Esere ait birer dörtlük ihti­va eden yazma mecmua Ankara Maarif Kütüphanesi'nde (bk. R. R. Arat neşri, s. 34), Türkçe Uygur metinleri arasındaki varak ise Berlin'de Prusya İlimler Akademisi'ndedir (T. 1. TM 287).
Eser ilim âlemine ilk defa 1906 yılın­da Necib Asım (Yazıksız) tarafından tanı­tılmış, bu tanıtmadan sonra eserin fak­simile, metin, tercüme ve açıklaması yi­ne Necib Asım tarafından neşredilmiş­tir (1918). Bunu aynı yazarın Semerkant ve İstanbul nüshalarını karşılaştıran bir makalesi takip etmiştir. Daha sonra F. Köprülü, W. Radloff, J. Deny, T. Kowalski gibi Türkologlar tarafından da ele alınıp işlenen eser, son olarak Reşit Rahmeti Arat tarafından bilinen ve elde olan bü­tün nüshalarından istifade edilerek ki­tap halinde (önsöz, giriş, metin, tercüme, notlar ve izahlar, tahlilî fihrist, faksimile) neşredilmiştir (İstanbul 1951). Edib Ahmed b. Mahmud Yüknekî. Atebetul-hakâyık (nşr. R. R. Arat), İstanbul 1951, s. 1-39; N. A. Balhassan-Oghlou, "Un texte ouigour du XII siecle", KSz., Vll (1906), s. 257-279; a.mlf, Hibetulhakâyık, İstanbul 1334-1918 (1, kısım metin, tercüme ve izah, 2, kısım faksi­mile) ; Necib Âsım. "Uygur Yazısı İle Hibetüt-hakâyık'ın Diğer Bir Nüshası", TM, I (1925), s. 227-233; Köprüiüzâde Mehmed Fuad, "Aybetü'l-hakâyık'a Dair", a.e., s. 255-257; a.mlf, Türk Edebiyatı Tarihi, s. 204-210; a.mlf, "Hibet al-hakâyık", Araştırmalar, s. 45-67; Tuncer Gülensoy, "Edib Ahmed b. Mahmud Yük­nekî", TDEA, II, 450.
Tuncer Gülensoy, DİA

Üye Girişi