LİSEEDEBİYAT.COM

Edebiyatcıların Yeni Adresi

  • Yazı boyutunu yükselt
  • Varsayılan yazı boyutu
  • Yazı boyutunu düşür
ANA SAYFA > HALK EDEBİYATI > NAZIM ŞEKİLLERİ ve TÜRLERİ > ÂŞIK TARZI HALK ŞİİRİ

ÂŞIK TARZI HALK ŞİİRİ

E-posta Yazdır PDF
Kullanıcı Değerlendirmesi: / 4
ZayıfMükemmel 

Bu Konuyu Facebook Profilinde Paylaş

 

1. KOŞMA

Halk edebiyatı nazım biçimleri içinde en çok sevilen ve kullanılan koşmadır. Hece öl­çüsünün (6+5) ya da (4+4+3) duraklı kalıbıyla yazılır. Bu kalıpların karışık olarak kulla­nıldığı koşmalar da vardır. 4 dizeli bentlerden oluşur. Dörtlük sayısı en az üçtür. Genellik­le 3 ile 5 arasında değişir. Dörtlük sayısı beşten artık koşmalara da rastlanır. Uyak düze­ni birinci dörtlüğün dışında bütün dörtlüklerde aynıdır. Uyak düzeni genellikle şöyle olur:

b ab a - c c c a - d d d a...

İlk dörtlüğün uyak düzeni xaxa ya da bbba biçimde de olabilir. Şair koşmanın son dörtlüğünde mahlasını söyler.

(4+3) yedili ve (4+4) sekizli kalıpla yazılmış koşmalar da vardır. Bunların koşma ola­rak gösterilmeleri ezgilerinden dolayıdır. Zaten, halk arasında özel bir ezgiyle okunan her hangi bir şiire koşma adı verilir.

Koşmalar ezgiyle okunuşlarına göre çeşitli adlar alır. Acem koşması, Kerem, Kesik ke­rem, Gevheri gibi...

Koşmalar genellikle lirik konularda yazılır. Aşk duyguları, üzüntüleri, acıları, sevgili­ye kavuşma isteği, ayrılıktan yakınma, doğayla ilgili türlü duygu ve düşünceler hep koş­ma ile anlatılmıştır. Atasözleriyle işlenmiş öğüt veren, talihten, kaderden yakınan konu­larda yazılmış koşmalar da vardır.

Not: Koşmalar konular bakımından şu türlere ayrılır:

1.  Güzelleme: Doğa güzelliklerinin, sevginin ve tabiatın anlatıldığı koşmalardır.

2.  Taşlama: Bir kimseyi ya da toplumun aksayan yönlerini eleştiren koşmalardır.

3.  Koçaklama: Kahramanlık konusunun işlendiği koşmalardır.

4: Ağıt: Ölen bir kimsenin ölümünden duyulan acının işlendiği koşmalardır.

 

2. DESTAN

4 dizeli bentlerden oluşur. Başka bir deyişle bentleri dörtlüktür. Halk şiirinde en uzun nazım biçimi destandır. Kimi destanlarda dörtlük sayısı 100'ü geçer. Destanlar, genellik­le hece ölçüsünün on birli kalıbıyla yazılır. Sekizli kalıpla yazılan destanlar da vardır. Uyak düzeni şöyledir: baba-ccca-ddda-eee...

İlk dörtlüğün uyak düzeni x a x a biçiminde de olabilir.

Destanın son dörtlüğünde şair mahlasını söyler. Destanlar ezberlenmesi ve kolay ha­tırlanması düşüncesiyle genellikle zincirleme olarak yazılır. Destanlar konu bakımından birkaç bölükte toplanabilir:

1.   Savaş destanları

2.   Deprem, yangın, salgın hastalık gibi olaylarla ilgili destanlar

3.   Eşkıya ve ünlü kişilerin serüvenlerini anlatan destanlar

4.   Mizahi destanlar

5.   Toplumsal taşlama ya da eleştiri niteliğinde destanlar

6.   Atasözleri destanları

7.   Hayvan destanları

8.   Yaş destanları

Bu genel konuların dışında, özel ve kişisel durum ve olayları anlatan destanlar da vardır.

 

3.       SEMAİ

Halk şiirinde hece ölçüsüyle ve aruz ölçüsüyle yazılan iki türlü semai vardır. (Aruz öl­çüsüyle yazılan semai için, "Aruz ölçüsüyle Yazılan Halk Şiiri Nazım Biçimleri" bölümü­ne bakınız.) Hece ölçüsüyle yazılan semailer koşma tipine benzer. Uyak düzeni aynıdır. Yalnız aralarındaki ayrım dizelerinin hece sayısı bakımındandır. Semailer hece ölçüsünün sekizli kalıbıyla yazılır. Ya (4+4) duraklı ya da duraksız olur. Dörtlük sayısı 3 ile 5 ara­sında değişir. Dörtlük sayısı beşten artık semailer azdır.

Semailerde daha çok sevgi, doğa, güzellik gibi konular işlenir. Koşmaya göre, daha canlı ve kıvrak bir üslûbu vardır. Semailerin de kendine özgü bir ezgisi vardır ve bu ez­giyle okunur.

 

4.       VARSAĞI

Varsağı, Güney Anadolu bölgesinde yaşayan Varsak Türklerinin özel bir ezgiyle söyle­dikleri türkülerden gelişmiş bir biçimdir. Semaiye benzer. Uyak düzeni aynıdır. Dörtlük sa­yısı 3 ile 5 arasındaki değişir. Kimi zaman daha artık da olabilir. Hece ölçüsünün sekizli kalıbıyla yazılır, onbir heceli varsağılar da vardır. Semaiden daha değişik bir ezgiyle oku­nur.

Varsağılar, yiğitçe, mertçe bir üslupla söylenir. Bu da varsağı içinde "behey", "bre", "hey", hey gibi" gibi ünlemlerle sağlanır. İçinde bu ünlemler bulunmayan varsağılar ez­gilerinden anlaşılır.

Halk edebiyatında en çok varsağı söylemiş şair Karacaoğlan'dır.

(Cem DİLCİN, Örneklerle Türk Şiir Bilgisi, TDK, Ankara 1997.)


 

 

 
ANA SAYFA > HALK EDEBİYATI > NAZIM ŞEKİLLERİ ve TÜRLERİ > ÂŞIK TARZI HALK ŞİİRİ